انواع حقوقی بارنامه: تفاوت بارنامه “به حواله کرد” (To Order) و “مستقیم” (Straight) چیست؟

بارنامه (Bill of Lading – B/L) فقط یک “رسید حمل” نیست؛ در بسیاری از موارد، این برگه کاغذ “سند مالکیت” (Document of Title) کالا محسوب می‌شود. یعنی هر کس که این کاغذ را در دست داشته باشد (به شرط رعایت تشریفات قانونی)، مالک کانتینر چند میلیارد تومانی است.

اما آیا می‌دانستید که همه بارنامه‌ها سند مالکیت نیستند؟ آیا می‌دانستید که اگر نوع اشتباهی از بارنامه را انتخاب کنید، بانک در روش LC پول شما را پرداخت نمی‌کند؟ یا اگر بارنامه شما گم شود، چه کسی می‌تواند ادعای مالکیت کند؟ در حقوق تجارت بین‌الملل، بارنامه‌ها به دو دسته اصلی “قابل معامله” (Negotiable) و “غیرقابل معامله” (Non-Negotiable) تقسیم می‌شوند. درک این تفاوت، مرز بین امنیت سرمایه و از دست دادن آن است.

در این مقاله تخصصی از کاویان کالا، انواع حقوقی بارنامه و کاربرد هرکدام در روش‌های پرداخت T/T و LC را بررسی می‌کنیم.

۱. بارنامه “به حواله کرد” (To Order B/L) – قابل معامله

این مهم‌ترین و رایج‌ترین نوع بارنامه در تجارت جهانی (به‌ویژه در اعتبارات اسنادی LC) است.

• ویژگی اصلی: در قسمت “گیرنده” (Consignee) نام شخص خاصی نوشته نمی‌شود، بلکه عبارت “To Order” یا “To Order of Bank” درج می‌شود.

• قابلیت معامله: این بارنامه مثل “چک حامل” یا “سفته” است. مالکیت کالا می‌تواند با ظهرنویسی (Endorsement) – یعنی امضا و مهر پشت بارنامه – بارها و بارها به افراد دیگر منتقل شود.

• کاربرد در LC: بانک‌ها عاشق این بارنامه هستند. چرا؟ چون وقتی بانک پول فروشنده را می‌دهد، بارنامه به نام بانک صادر می‌شود (“To Order of Issuing Bank”). تا زمانی که خریدار پول بانک را تسویه نکند، بانک مالک کالا باقی می‌ماند. به محض تسویه، بانک پشت بارنامه را امضا (ظهرنویسی) کرده و مالکیت را به خریدار منتقل می‌کند.

• نکته امنیتی: اگر این بارنامه (که پشت‌نویسی شده است) گم شود، یابنده می‌تواند ادعای مالکیت کند! پس نگهداری از آن حیاتی است.

۲. بارنامه مستقیم (Straight B/L) – غیرقابل معامله

این نوع بارنامه دقیقاً نقطه مقابل نوع قبلی است.

• ویژگی اصلی: در قسمت “گیرنده” (Consignee)، نام یک شخص یا شرکت مشخص (مثلاً “شرکت بازرگانی کاویان”) درج شده است.

• غیرقابل معامله (Non-Negotiable): این سند فقط و فقط متعلق به همان شخصی است که نامش نوشته شده. نمی‌توان آن را با پشت‌نویسی به کس دیگری فروخت.

• کاربرد:

  • وقتی خریدار پول کالا را کامل پیش‌پرداخت کرده است (T/T Advance).

  • وقتی فرستنده و گیرنده یکی هستند (مثلاً ارسال کالا به شعبه دیگر شرکت).

  • وقتی نیازی به گروکشی بانک نیست.

• مزیت: اگر گم شود، خطر دزدیده شدن مالکیت وجود ندارد، چون فقط گیرنده نام‌برده شده می‌تواند (با احراز هویت) کالا را تحویل بگیرد.

• عیب: در روش LC معمولاً قبول نمی‌شود (چون بانک نمی‌تواند آن را به نام خود نگه دارد).

۳. بارنامه حامل (Bearer B/L) – خطرناک‌ترین نوع

• ویژگی: در قسمت گیرنده فقط نوشته شده “Bearer” (حامل).

• مفهوم: هر کس که فیزیکِ کاغذ بارنامه را در دست داشته باشد، مالک کالاست. نیازی به هیچ امضا یا نامی نیست.

• کاربرد: امروزه به دلیل ریسک بسیار بالا، تقریباً منسوخ شده است.

۴. راهنامه دریایی (Sea Waybill) – سرعت بدون کاغذبازی

این سند مدرن، اصلاً بارنامه (B/L) نیست و سند مالکیت (Document of Title) محسوب نمی‌شود.

• ویژگی: صرفاً یک “رسید حمل” و “قرارداد حمل” است. همیشه “غیرقابل معامله” است.

• تفاوت با بارنامه: برای تحویل گرفتن کالا در مقصد، نیازی به ارائه نسخه کاغذی Sea Waybill نیست. گیرنده فقط با احراز هویت (کارت شناسایی) کالا را تحویل می‌گیرد.

• تفاوت با تلکس ریلیز:

  • در تلکس ریلیز، اول بارنامه اصلی (OBL) صادر می‌شود، بعد باطل (Surrender) می‌شود و پیام آزادی می‌رود. (هزینه دارد).

  • در Sea Waybill، از ابتدا هیچ بارنامه اصلی صادر نمی‌شود. بنابراین هزینه‌های صدور و ابطال و پست حذف می‌شود.

• کاربرد: برای تجارت‌های تکراری بین شرکای قدیمی و مورد اعتماد (مثلاً شرکت مادر و دختر) که سرعت ترخیص برایشان مهم است و بحث مالکیت و گروکشی مطرح نیست.

جدول مقایسه سریع