FOB (Free On Board) چیست؟ تحلیل کامل مسئولیتها و نقطه انتقال ریسک
در میان سیزده قانون اینکوترمز (Incoterms)، چهار کلمه اختصاری وجود دارد که بیش از هر اصطلاح دیگری در قراردادهای حمل و نقل دریایی شنیده میشود: FOB یا (Free On Board). این قانون، به دلیل شفافیت نسبی در تقسیم مسئولیتها، یکی از محبوبترین و در عین حال، یکی از پرریسکترین قوانین (در صورت درک نادرست) برای خریداران و فروشندگان است.
بسیاری از تجار تصور میکنند FOB به معنای “تحویل در بندر” است، اما نقطه دقیق انتقال ریسک و هزینه کجاست؟ آیا مسئولیت بارگیری کالا روی کشتی با فروشنده است یا خریدار در این راهنمای جامع از کاویان کالا، به کالبدشکافی کامل قانون FOB (تحویل روی عرشه) میپردازیم و تمام ابهامات شما را برطرف میکنیم.
FOB به زبان ساده چیست؟
قانون FOB (Free On Board)، که مختص حمل و نقل دریایی و آبهای داخلی است، به این معناست که فروشنده (صادرکننده) وظیفه دارد کالا را از کارخانه خود حمل کرده، امور گمرکی صادرات را در کشور مبدأ انجام دهد و آن را در بندر مبدأ مشخص شده، دقیقاً “روی عرشه” کشتی (On Board the Vessel) که توسط خریدار تعیین شده، تحویل دهد.
نقطه عطف حیاتی: لحظهای که کالا به طور کامل و ایمن بر روی عرشه کشتی قرار میگیرد، تمام مسئولیتها، هزینهها و ریسک از بین رفتن یا آسیب دیدن کالا، از فروشنده به خریدار (واردکننده) منتقل میشود.
تفکیک دقیق وظایف در FOB (نسخه ۲۰۲۰)
برای درک عمیق، وظایف دو طرف را در این قانون تفکیک میکنیم:
وظایف فروشنده (Seller):
-
تولید و بستهبندی: آمادهسازی کالا طبق قرارداد و بستهبندی استاندارد صادراتی.
-
حمل داخلی در مبدأ: حمل کالا از انبار خود تا بندر تعیین شده (مثلاً بندر شانگهای).
-
انجام امور گمرکی صادرات: دریافت تمام مجوزهای لازم برای صادرات کالا و پرداخت عوارض مربوطه در کشور مبدأ.
-
بارگیری روی عرشه: مهمترین وظیفه. فروشنده مسئول پرداخت تمام هزینههای بارگیری کالا در بندر مبدأ (THC – Terminal Handling Charges) و قرار دادن سالم کالا بر روی عرشه کشتی است. (برخلاف قانون FAS که تحویل کنار کشتی بود).
وظایFOBی (Buyer):
-
قرارداد حمل اصلی: خریدار مسئول پیدا کردن شرکت کشتیرانی، رزرو جا روی کشتی و انعقاد قرارداد حمل دریایی از بندر مبدأ تا مقصد است.
-
پرداخت کرایه حمل دریایی (Ocean Freight): هزینه اصلی حمل از بندر مبدأ تا مقصد کاملاً بر عهده خریدار است.
-
بیمه (اختیاری اما حیاتی): از لحظهای که کالا روی عرشه قرار میگیرد، ریسک با خریدار است. بنابراین، خریدار باید برای مسیر دریایی، بیمه باربری تهیه کند.
-
هزینههای مقصد: پرداخت تمام هزینههای مربوط به تخلیه در بندر مقصد، امور گمرکی واردات، پرداخت حقوق ورودی و حمل داخلی تا انبار خود.
نقطه انتقال ریسک: “عبور از نرده کشتی” یا “روی عرشه”؟
در نسخههای قدیمیتر اینکوترمز (قبل از ۲۰۱۰)، نقطه انتقال ریسک “لحظه عبور کالا از نرده کشتی (Ship’s Rail)” تعریف میشد. این تعریف منسوخ شده و بسیار مبهم بود (مثلاً اگر کالا در هوا و بالای نرده سقوط میکرد، مسئولیت با چه کسی بود؟).
در اینکوترمز ۲۰۲۰ (و ۲۰۱۰)، این تعریف بسیار شفاف شده است: ریسک زمانی منتقل میشود که کالا “On Board” یا “بر روی عرشه” کشتی به صورت ایمن قرار گیرد. اگر کالا در حین عملیات بارگیری (مثلاً توسط جرثقیل بندر) سقوط کند و قبل از قرار گرفتن کامل روی عرشه آسیب ببیند، مسئولیت با فروشنده است.
چرا FOB برای کالاهای کانتینری (FCL/LCL) توصیه نمیشود؟
این یک تله تخصصی است که بسیاری از تجار در آن میافتند!
قانون FOB برای کالاهای فله (Bulk) مانند گندم یا نفت که مستقیماً روی عرشه بارگیری میشوند، یا کالاهای سنگین (Breakbulk) عالی است.
اما در مورد کانتینر چطور؟ امروزه، فرستندهها (فروشندگان) کانتینر را نه “روی عرشه”، بلکه در “ترمینال کانتینری” (CY) یا “ایستگاه بار فله” (CFS) به اپراتور خط کشتیرانی تحویل میدهند. کانتینر ممکن است روزها در ترمینال بماند تا توسط خط کشتیرانی روی کشتی بارگیری شود.
اگر فروشنده کانتینر را سالم به ترمینال تحویل دهد (کاری که باید بکند) اما قبل از بارگیری روی کشتی، در محوطه بندر اتفاقی (مانند آتشسوزی یا افتادن کانتینر) رخ دهد، طبق قانون FOB، مسئولیت همچنان با کیست؟ با فروشنده! زیرا کالا هنوز “روی عرشه” قرار نگرفته است.
راه حل چیست؟ برای حمل کانتینری، قانون معادل و بسیار بهتری به نام FCA (Free Carrier) وجود دارد. در FCA، فروشنده کالا را در محل توافق شده (مثلاً همان ترمینال کانتینری بندر) به حملکننده تعیین شده از سوی خریدار تحویل میدهد و در همان لحظه، ریسک منتقل میشود.
کاویان کالا: مشاور شما در انتخاب اینکوترمز
انتخاب بین FOB و FCA یک تصمیم ساده نیست؛ یک تصمیم مالی و حقوقی است که میتواند میلیونها تومان در هزینههای پنهان یا ریسکهای از دست رفته صرفهجویی کند. شرکت حمل و نقل بین المللی کاویان کالا با تسلط کامل بر تمام قوانین اینکوترمز ۲۰۲۰، به عنوان شریک تجاری شما عمل میکند. ما نه تنها کالای شما را حمل میکنیم، بلکه به شما مشاوره میدهیم که کدام قانون (FOB, FCA, CIF,…) بر اساس نوع کالا، مسیر حمل و میزان ریسکپذیری شما، بهترین و بهصرفهترین گزینه است. ما به شما کمک میکنیم تا قراردادهایی ببندید که در آن مسئولیتها شفاف و ریسک شما به حداقل رسیده باشد.
قبل از نهایی کردن قرارداد خرید بعدی خود و انتخاب اینکوترمز، برای دریافت مشاوره تخصصی رایگان، همین امروز با کارشناسان بازرگانی کاویان کالا تماس بگیرید.
تلفن :
ایمیل :
